Türkiye'de yaşanan depremlerin ardından vatandaşların en fazla araştırdığı konular arasında binaların hangi katlarının daha güvenli olduğu yer alıyor. Özellikle zemin katta yaşayanlar, olası bir deprem sırasında bulundukları katın diğer katlara göre daha fazla risk taşıyıp taşımadığını merak ediyor.
Ancak bir binanın deprem güvenliğini yalnızca kaçıncı katta oturulduğuna bakarak değerlendirmek mümkün değil.
Binanın taşıyıcı sistemi, zemin özellikleri, yapım kalitesi, kullanılan malzemeler, mühendislik hesapları ve sonradan yapılan değişiklikler deprem performansını doğrudan etkiliyor.
Bununla birlikte bazı apartmanlarda zemin katların üst katlara göre daha zayıf tasarlanması, deprem sırasında ciddi sorunlara yol açabiliyor.
Zemin Kattaki Dükkânlar Neden Risk Oluşturabiliyor?
Türkiye'de birçok apartmanın giriş katı market, mağaza, restoran, banka şubesi veya otopark olarak kullanılıyor.
Bu alanlarda geniş kullanım alanı oluşturabilmek amacıyla duvarların daha az olması, büyük vitrinlerin tercih edilmesi ve kat yüksekliğinin artırılması yaygın uygulamalar arasında bulunuyor.
Üst katlarda ise daireleri birbirinden ayıran çok sayıda duvar yer alabiliyor.
İşte bu farklılık, bazı binalarda deprem sırasında katların birbirinden farklı hareket etmesine neden olabiliyor.
Zemin katın üst katlara göre daha kolay yatay hareket etmesi, taşıyıcı elemanların aşırı zorlanmasına yol açabiliyor.
Ancak her dükkânlı apartmanın tehlikeli olduğu söylenemez. Önemli olan binanın bu farklılıklar dikkate alınarak mühendislik kurallarına uygun biçimde tasarlanıp tasarlanmadığıdır.
Depremde Yumuşak Kat Nedir?
Deprem mühendisliğinde sıkça kullanılan kavramlardan biri de “yumuşak kat” olarak biliniyor.
Yumuşak kat, bir binanın herhangi bir katının yatay hareketlere karşı diğer katlardan belirgin biçimde daha az rijit olması durumunu ifade ediyor.
Bu sorun özellikle giriş katında geniş açıklıklar bulunan apartmanlarda ortaya çıkabiliyor.
Deprem sırasında yapı yatay yönde sallanırken hareketin önemli bir bölümü daha az rijit olan katta yoğunlaşabiliyor.
Böyle bir durumda kolonlarda ve diğer taşıyıcı elemanlarda oluşan zorlanmalar artabiliyor. Gerekli dayanımın bulunmaması halinde ağır hasar veya göçme meydana gelebiliyor.
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nde de komşu katlar arasındaki rijitlik düzensizliği, değerlendirilmesi gereken önemli yapısal sorunlardan biri olarak ele alınıyor.
6 Şubat Depremlerinde Yumuşak Kat Hasarları Görüldü
6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremlerin ardından gerçekleştirilen saha incelemelerinde, yumuşak kat düzensizliğine sahip binalardaki hasarlar dikkat çekti.
AFAD'ın deprem sonrası hazırladığı ön değerlendirme raporunda, giriş katlarının ticari amaçlarla kullanıldığı bazı yapılarda yumuşak kat kaynaklı ağır hasar ve yıkım örnekleri tespit edildi.
Raporda, giriş katlarındaki kolon yüksekliklerinin üst katlardan farklı olması ve dolgu duvarların katlar arasında düzensiz dağılım göstermesi gibi durumların yapının deprem davranışını olumsuz etkileyebildiği belirtildi.
Bu bulgular, zemin katın kullanım biçiminin ve taşıyıcı sistem özelliklerinin deprem güvenliği açısından önemini ortaya koydu.
Zemin Katta Oturmak mı, Üst Katta Oturmak mı Daha Güvenli?
Depremde zemin katların mı yoksa üst katların mı daha güvenli olduğu sorusuna her bina için geçerli tek bir cevap vermek mümkün değil.
Üst katlarda deprem sırasında daha fazla sallanma hissedilebiliyor. Ancak daha fazla sallanmak, tek başına o katın daha tehlikeli olduğu anlamına gelmiyor.
Zemin katlarda ise binanın taşıyıcı sisteminde düzensizlik veya yetersizlik bulunması durumunda hasar yoğunlaşabiliyor.
Öte yandan mühendislik hizmeti alınarak doğru tasarlanmış ve yönetmeliklere uygun şekilde inşa edilmiş bir binanın zemin katı da güvenli olabilir.
Dolayısıyla asıl önemli olan hangi katta yaşandığı değil, binanın tamamının deprem karşısındaki performansıdır.
Binanın Altında Market veya Otopark Varsa Ne Yapılmalı?
Alt katında geniş vitrinli iş yeri, market veya otopark bulunan apartmanlarda yaşayan vatandaşların binalarının taşıyıcı sistemine ilişkin bilgi edinmesi önem taşıyor.
Özellikle sonradan yapılan tadilatlarda kolon, kiriş veya perde duvarlara müdahale edilip edilmediğinin araştırılması gerekiyor.
Bir binanın alt katında dükkân bulunması, doğrudan o yapının dayanıksız olduğu anlamına gelmese de katlar arasındaki yapısal farklılıkların mühendislik açısından incelenmesi gerekebiliyor.
Binanın deprem güvenliğinden şüphe duyan vatandaşların yetkin inşaat mühendisleri ve yetkili kuruluşlar aracılığıyla yapısal değerlendirme yaptırmaları öneriliyor.
Zemin Katlarda Hangi İşaretlere Dikkat Edilmeli?
Bir binanın zemin katında bazı yapısal özellikler, daha ayrıntılı inceleme yapılması gerektiğine işaret edebilir.
Özellikle şu durumlar önem taşıyor:
- Giriş katının üst katlardan belirgin biçimde daha yüksek olması.
- Zemin katta geniş vitrinler ve büyük açıklıklar bulunması.
- Üst katlarda çok sayıda duvar varken giriş katında duvarların oldukça az olması.
- Kolon, kiriş ve perde duvarlarda sonradan değişiklik yapılmış olması.
- Taşıyıcı betonarme elemanlarda belirgin çatlaklar, beton dökülmeleri veya donatı açığa çıkması.
- Binada geçmiş depremlerden kalan hasarların bulunması.
Ancak bu belirtiler tek başına bir binanın depreme dayanıksız olduğunu kanıtlamaz. Aynı şekilde gözle görülür bir sorun bulunmaması da binanın güvenli olduğu anlamına gelmez.
Kesin değerlendirme için mühendislik incelemesi gerekir.
Depremde Binanın Yaşı Önemli mi?
Zemin kat güvenliği konusunda merak edilen bir başka konu da binanın yaşı.
Eski binalarda, yapıldıkları dönemin yönetmelikleri ve inşaat uygulamaları nedeniyle güncel deprem güvenliği beklentilerini karşılamayan özellikler bulunabiliyor.
Ancak yalnızca eski olduğu için bir binanın mutlaka dayanıksız, yeni olduğu için de kesinlikle güvenli olduğu söylenemez.
Beton kalitesi, donatı düzeni, proje uygunluğu, zemin etüdü ve uygulama kalitesi gibi unsurlar birlikte değerlendirilmelidir.
Binanın deprem dayanıklılığına ilişkin en sağlıklı sonuç, uzmanlar tarafından gerçekleştirilen kapsamlı bir performans değerlendirmesiyle elde edilebilir.
Deprem Anında Zemin Katta Olanlar Ne Yapmalı?
Deprem sırasında zemin katta bulunan kişilerin, giriş kapısına yakın oldukları düşüncesiyle sarsıntı devam ederken dışarı koşmaları tehlikeli sonuçlara yol açabilir.
AFAD'ın deprem anına ilişkin önerilerine göre kapalı alanda bulunan kişiler öncelikle güvenli bir noktada Çök-Kapan-Tutun hareketini uygulamalı.
Pencerelerden, devrilebilecek dolaplardan ve düşebilecek eşyalardan uzak durulmalı.
Sarsıntı sırasında merdivenlere ve çıkışlara yönelmek, binanın dışına koşmak veya asansör kullanmak risk oluşturabilir.
Sarsıntı sona erdikten sonra çevredeki tehlikeler değerlendirilerek güvenli tahliye yapılmalı. Hasarlı olduğu düşünülen binalara yetkililer güvenli olduğunu belirtmeden yeniden girilmemeli.
Depremde En Güvenli Kat Hangisi?
Depremde en güvenli katın hangisi olduğu, binanın mühendislik özellikleri bilinmeden belirlenemez.
Zemin katın üst katlara göre daha tehlikeli olması her bina için geçerli bir kural değil. Ancak giriş katında yumuşak kat veya zayıf kat düzensizliği bulunan yapılar, deprem sırasında önemli riskler taşıyabiliyor.
Bu nedenle vatandaşların yalnızca yaşadıkları kata odaklanmak yerine binalarının taşıyıcı sistemini, zemin koşullarını ve deprem performansını dikkate almaları gerekiyor.
