Türkiye'de çok sayıda apartmanın giriş katında market, restoran, mağaza ve farklı ticari işletmeler bulunuyor. Özellikle şehir merkezlerinde yaygın olarak görülen bu yapılaşma biçimi, deprem güvenliği açısından bazı riskleri beraberinde getirebiliyor.
Zemin katların ticari amaçla kullanılması nedeniyle geniş vitrinler, yüksek tavanlar ve büyük giriş alanları oluşturulabiliyor. Bu mimari tercihler, gerekli mühendislik önlemleri alınmadığında binanın deprem karşısındaki davranışını olumsuz etkileyebiliyor.
Ancak uzmanlık kaynaklarına göre zemin katında dükkân bulunması, tek başına bir binanın depreme dayanıksız olduğu anlamına gelmiyor. Asıl önemli olan binanın taşıyıcı sisteminin nasıl tasarlandığı, yapıldığı ve sonradan değiştirilip değiştirilmediği.
Yumuşak Kat Nedir, Neden Tehlikelidir?
Deprem mühendisliğinde “yumuşak kat” olarak adlandırılan durum, bir katın yatay hareketlere karşı rijitliğinin komşu katlara göre belirgin biçimde düşük olması anlamına geliyor.
Örneğin bir apartmanın üst katlarında çok sayıda bölme duvarı bulunurken zemin katta geniş vitrinler ve büyük açıklıklar yer alabiliyor.
Bu farklılık, deprem sırasında zemin katın üst katlara göre daha fazla yatay hareket etmesine yol açabiliyor.
AFAD'ın 6 Şubat 2023 depremlerine ilişkin saha inceleme raporunda da yumuşak kat düzensizliği, hasar ve yıkımlarla bağlantılı önemli yapısal sorunlar arasında gösteriliyor.
Depremde Zemin Kat Neden Çökebilir?
Deprem sırasında binalar yatay ve düşey kuvvetlerin etkisi altında kalıyor. Bu kuvvetlerin güvenli biçimde karşılanabilmesi için taşıyıcı sistem elemanlarının birlikte çalışması gerekiyor.
Ancak zemin katın üst katlara göre daha esnek olması durumunda, deprem sırasında oluşan katlar arası yer değiştirme büyük ölçüde bu katta yoğunlaşabiliyor.
Bunun sonucunda kolonlarda ve diğer taşıyıcı elemanlarda ciddi zorlanmalar meydana gelebiliyor.
Yeterli dayanımın bulunmadığı yapılarda bu zorlanmalar, ağır hasara ve hatta zemin katın göçmesine kadar ilerleyebiliyor.
Bu nedenle binalarda katlar arasında ani rijitlik ve dayanım değişikliklerinin bulunmaması deprem güvenliği açısından önem taşıyor.
Geniş Vitrinli Dükkânlar Risk Oluşturur mu?
Apartmanların giriş katlarında bulunan iş yerlerinde genellikle geniş cam vitrinler ve açık kullanım alanları tercih ediliyor.
Bu alanları oluşturmak amacıyla bazı dolgu duvarlarının kaldırılması veya yapıların başlangıçta büyük açıklıklarla tasarlanması, deprem davranışını etkileyebiliyor.
Dolgu duvarları doğrudan ana taşıyıcı sistemin parçası olarak tasarlanmasa bile binanın yatay rijitliğine katkı sağlayabiliyor.
Bu nedenle üst katlarda bulunan duvarların zemin katta bulunmaması, belirli koşullarda yumuşak kat düzensizliğine yol açabiliyor.
Bununla birlikte geniş vitrinli her dükkânın tehlikeli olduğu söylenemez. Uygun mühendislik tasarımına sahip binalarda bu tür açıklıkların etkisi hesaplanarak gerekli önlemler alınabiliyor.
Dükkân Açmak İçin Kolon Kesilirse Ne Olur?
Zemin katlarda karşılaşılabilecek en ciddi tehlikelerden biri, taşıyıcı sistem elemanlarına izinsiz müdahale edilmesi.
Dükkânın kullanım alanını genişletmek veya daha büyük bir giriş oluşturmak amacıyla kolonların kesilmesi, hasar verilmesi ya da taşıyıcı perdelerin kaldırılması binanın güvenliğini ciddi şekilde tehlikeye atabiliyor.
Kolonlar ve betonarme perdeler, binanın taşıyıcı sisteminde önemli görevler üstleniyor.
Bu elemanların kontrolsüz biçimde değiştirilmesi, deprem sırasında yüklerin güvenli şekilde aktarılmasını engelleyebiliyor.
AFAD da yapıların özgün tasarımlarında kontrolsüz değişiklik yapılmaması ve deprem güvenliği konusunda şüphe bulunması halinde yetkin bir inşaat mühendisinden değerlendirme alınması gerektiğini belirtiyor.
Zemin Katı Dükkân Olan Her Bina Tehlikeli mi?
Zemin katı ticari işletme olarak kullanılan her binanın depremde yıkılacağı düşüncesi doğru değil.
Bir binanın deprem güvenliği yalnızca zemin katının kullanım şekline bağlı bulunmuyor.
Binanın yapım yılı, taşıyıcı sistem tasarımı, kullanılan beton ve donatı kalitesi, zemin koşulları, işçilik ve sonradan gerçekleştirilen müdahaleler de deprem performansını etkiliyor.
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, mevcut binaların değerlendirilmesinde ve yeni yapıların tasarımında katlar arası rijitlik düzensizliklerinin dikkate alınmasını öngörüyor.
Dolayısıyla bir apartmanın güvenli olup olmadığı yalnızca dışarıdan bakılarak kesin biçimde belirlenemiyor.
Dükkân Üstünde Oturanlar Nelere Dikkat Etmeli?
Zemin katında iş yeri bulunan bir apartmanda yaşayan vatandaşların, binanın yapısal güvenliğiyle ilgili şüpheleri varsa uzman incelemesi talep etmesi önem taşıyor.
Özellikle binanın taşıyıcı elemanlarında sonradan değişiklik yapılıp yapılmadığının araştırılması gerekiyor.
Binanın onaylı mimari ve statik projeleriyle mevcut durumunun karşılaştırılması, olası uygunsuzlukların tespit edilmesine yardımcı olabiliyor.
Kolon ve kirişlerde belirgin hasar, beton dökülmesi, donatıların açığa çıkması veya taşıyıcı elemanlara müdahale edildiğine ilişkin bulgular bulunması durumunda profesyonel değerlendirme alınması gerekiyor.
Ancak bu belirtilerin görülmemesi de bir binanın kesin olarak güvenli olduğunu kanıtlamıyor.
Bina Depreme Dayanıklı mı, Nasıl Anlaşılır?
Bir yapının deprem performansını değerlendirmek için yalnızca bina yaşı veya kat sayısına bakmak yeterli olmuyor.
Yetkin inşaat mühendisleri tarafından yapılacak incelemelerde binanın taşıyıcı sistemi, proje bilgileri, malzeme özellikleri, zemin koşulları ve mevcut durumu birlikte değerlendiriliyor.
Gerekli görülmesi halinde daha ayrıntılı analizler ve malzeme incelemeleri gerçekleştirilebiliyor.
Bu çalışmalar sonucunda yapının deprem performansı hakkında teknik değerlendirme yapılabiliyor ve ihtiyaç duyulması halinde güçlendirme veya diğer güvenlik önlemleri gündeme gelebiliyor.
Deprem Güvenliği İçin Yapısal Kontrol Önemli
Deprem sırasında can ve mal kayıplarını azaltmanın en önemli yollarından biri, binaların taşıyıcı sistemlerinin güvenli olmasını sağlamak.
Zemin katında dükkân bulunan apartmanlarda geniş açıklıklar, yüksek katlar ve sonradan yapılan kontrolsüz değişiklikler, bazı yapılarda deprem riskini artırabiliyor.
Bu nedenle özellikle taşıyıcı sistemine müdahale edildiğinden şüphelenilen veya yapısal düzensizlikler barındıran binaların uzmanlar tarafından incelenmesi önem taşıyor.
Zemin katı dükkân olan binalarda temel tehlike, ticari işletmenin varlığından çok, katlar arasında oluşabilen rijitlik ve dayanım farklılıkları. Deprem güvenliğinden emin olmak için binanın mühendislik esaslarına göre değerlendirilmesi gerekiyor.
